Askeri Keynesçilik nedir?
Bazı kavramlar var ki ilk duyduğunda insana “bu neyin ekonomisi, nerede savaşa giriyoruz da ben haberim olmadan bütçe konuşuluyor?” dedirtiyor. Askeri Keynesçilik nedir sorusu da tam olarak böyle bir şey. Kulağa hem ciddi hem de biraz “ben bunu lise kantininde yanlış duydum galiba” hissi veriyor.
Ama işin aslı şu: Ekonomi dediğimiz şey, bazen çok akademik tabelalarla anlatılsa da aslında gündelik hayatın ta kendisi. Para nerede dönüyor, kim harcıyor, kim kazanıyor… Hepsi bir şekilde bizim hayatımıza dokunuyor. Askeri Keynesçilik de bu hikâyenin daha sert, daha devlet ağırlıklı ve biraz da “acil durum planı” versiyonu gibi.
Ben İzmir’de yaşayan 25 yaşında biri olarak şunu söyleyeyim: Ekonomi teorileri bazen Alsancak’ta rüzgârla uçuşan peçeteler gibi. Nereden gelip nereye gittiği belli değil ama herkes bir şekilde içinde yaşıyor.
Keynes’in gölgesi ve askeri harcamaların hikâyesi
Önce temel fikri sadeleştirelim. Keynes diye bir ekonomist var, “ekonomi durursa devlet harcama yapsın ki çark dönsün” diyor. Yani piyasada herkes panikleyip cebine kilit vurduğunda devlet “ben harcıyorum arkadaşlar, siz de rahatlayın” diyerek sistemi canlandırmaya çalışıyor.
Askeri Keynesçilik ise bu fikrin biraz daha… nasıl desem… “disiplinli spor salonu hocası versiyonu.” Devletin yaptığı harcamaların önemli bir kısmı savunma sanayii, ordu, teknoloji ve güvenlik alanlarına gidiyor. Yani ekonomi canlansın diye para harcanıyor ama bu harcamanın merkezi askeri alanlar oluyor.
Bir arkadaşım geçen gün şöyle dedi:
— “Abi devlet niye sürekli tank yapıyor, sanki mahallede trafik çok sıkışık da yolu tankla açacağız.”
Güldüm ama haksız da değil. Mantık şu: Büyük kamu harcamaları ekonomiyi hareketlendirir. Askeri projeler de büyük harcamalar içerir. Fabrikalar çalışır, mühendisler iş bulur, yan sanayi büyür… Zincir böyle uzar gider.
Ekonomi teorisini İzmir kafasıyla düşünmek
İzmir’de yaşayınca insan her şeyi biraz daha rahat, biraz daha “akışına bırak” modunda düşünüyor. Ama Askeri Keynesçilik nedir diye düşününce iş değişiyor. Çünkü burada konu “kahve mi içelim çay mı?” değil, “devlet bütçesi hangi sektöre akacak?” sorusu.
Diyelim ki ekonomik kriz var. Normalde insanlar harcamayı kesiyor. Kira ödemesi bile bir strateji oyunu haline geliyor.
Benim iç sesim:
“Tamam bu ay dışarıda yemek yok.”
Ama beyin 5 dakika sonra:
“Peki ya o yeni tostçu açılmıştı… bir bakarız belki…”
İşte devlet de benzer bir psikolojiyle hareket ediyor ama ölçek biraz farklı. İnsanlar harcamayı kesince ekonomi duruyor, devlet de “ben harcayayım ki sistem ölmesin” diyor. Askeri Keynesçilik burada devreye giriyor ve diyor ki: “O zaman büyük projeler başlatalım.”
Askeri Keynesçilik nedir? gündelik hayata benzetme
Şimdi bunu arkadaş grubu üzerinden anlatalım.
Bir grup düşün:
Biri sürekli “param yok” diyor
Biri sürekli “ben ısmarlarım ama ay sonu zor” modunda
Biri zaten hiç para hesabı yapmıyor
Bir gün karar alınıyor: “Herkesin moralini düzeltmek için büyük bir organizasyon yapıyoruz.”
Bu organizasyon ne olabilir?
Mesela dev bir doğum günü partisi. Ama öyle böyle değil; mekan tutuluyor, DJ geliyor, ışık sistemi kuruluyor.
Parayı kim veriyor? Genelde “grupta en çok kazanan” kişi.
İşte Askeri Keynesçilik tam olarak buna benzer bir mantıkla çalışıyor:
Ekonomi durunca devlet büyük harcamalar yapıyor ve bu harcamaların önemli bir kısmı savunma ve büyük ölçekli projelere gidiyor.
Tank üretimi ile tost kuyruğu arasındaki garip bağ
Şu an çok absürt bir cümle kuracağım ama dikkat:
Bir ülkede tank üretimi artarsa, oradaki metal işçiliği gelişir, mühendislik büyür, lojistik canlanır.
Ben bunu ilk duyduğumda şunu düşünmüştüm:
“Yani ben tost siparişi verince mutfakta kaos oluyor ama ekonomide çark dönüyor gibi bir şey mi?”
Biraz öyle.
Askeri Keynesçilik, özellikle büyük devlet harcamalarının ekonomiyi canlı tutabileceğini savunur. Ama bu harcamaların içeriği çoğu zaman savunma sektörüne kayar.
İzmir’de hayat, ekonomi ve küçük krizler
İzmir’de yaşarken ekonomik teoriler bazen çok soyut geliyor. Ama aslında her gün küçük bir ekonomi deneyinin içindesin.
Mesela Kordon’da yürüyüş yaparken bile ekonomi var:
Simit alan öğrenci
Kahvesini yudumlayan freelancer
“Bugün harcama yapmayacağım” deyip 2 saat sonra tatlı sipariş eden ben
Bir gün arkadaşla konuşuyoruz:
— “Abi ekonomi kötüymüş.”
— “Belli zaten, tost 80 lira olmuş.”
— “O zaman devlet ne yapıyor?”
— “Muhtemelen bir yerlerde büyük bir şey inşa ediyordur.”
İşte o “büyük şey” çoğu zaman Askeri Keynesçilik bağlamında savunma sanayi yatırımları veya benzeri büyük ölçekli projeler oluyor.
Kriz anlarında devletin refleksi
Ekonomi durduğunda bireyler gibi devletler de refleks gösterir. Ama birey “Netflix üyeliğini iptal edeyim” derken, devlet “milyar dolarlık proje başlatıyorum” diyebilir.
Askeri Keynesçilik burada şöyle bir mantık kurar:
Talep düşerse
Özel sektör harcamayı keserse
Devlet devreye girer
Büyük harcamalarla çark döner
Bu harcamaların askeri alana yönelmesi ise tarihsel ve stratejik nedenlere dayanır. Çünkü savunma projeleri genelde büyük bütçeli, uzun vadeli ve çok sayıda sektörü etkileyen projelerdir.
İç ses devrede
“Tamam güzel de neden hep tank, uçak, füze?”
Beyin cevap verir:
“Çünkü küçük bütçeli şeyler ekonomiyi yeterince hareket ettirmiyor olabilir.”
Ben:
“Ben de küçük bütçeyle mutlu olabiliyorum ama?”
İşte burada bireysel ekonomi ile makro ekonomi arasındaki fark ortaya çıkıyor.
Askeri Keynesçilik ve modern ekonomi
Günümüzde birçok ülke ekonomik kriz dönemlerinde kamu harcamalarını artırır. Bu harcamalar sadece askeri alanla sınırlı değildir ama askeri projeler genelde en büyük kalemlerden biridir.
Neden?
Çünkü:
Yüksek teknoloji içerir
Uzun tedarik zinciri vardır
Birçok sektörü aynı anda etkiler
Büyük istihdam yaratır
Ama işin diğer tarafında etik ve sosyal tartışmalar da vardır. Çünkü kaynakların nereye yönlendirildiği her zaman tartışma konusudur.
Bir gün arkadaş ortamında konu açıldı:
— “Abi sağlık mı önemli savunma mı?”
— “İkisi de.”
— “Ama para sınırlı.”
— “O zaman ekonomi de sınırlı zaten…”
Sessizlik.
O an herkes tostuna odaklandı.
Biraz eleştirel düşünmek
Askeri Keynesçilik her ne kadar ekonomik canlanma için bir araç olarak görülse de eleştirilerden bağımsız değildir.
Bazıları der ki:
Kaynaklar daha sosyal alanlara gidebilir
Uzun vadede sürdürülebilir olmayabilir
Askeri harcamalar her zaman verimli değildir
Diğer tarafta ise:
Kriz dönemlerinde hızlı etki yaratır
Sanayi ve teknoloji gelişimini hızlandırır
İstihdam sağlar
Yani konu siyah-beyaz değil. Daha çok İzmir denizi gibi: sabah sakin, akşam dalgalı, bazen ortada hiçbir şey belli değil.
Günlük hayata geri dönüş
Bütün bu ekonomik teorileri düşünürken bir noktada kendimi şurada buluyorum: mutfakta buzdolabına bakıyorum ve iç sesim şunu diyor:
“Ekonomik kriz var diye yemek yemeyi bırakacak halimiz yok.”
Askeri Keynesçilik nedir sorusunun cevabı akademik olarak uzun uzun anlatılabilir ama aslında özü şu:
Devlet, ekonomik durgunluk dönemlerinde büyük harcamalar yaparak sistemi hareketlendirmeye çalışır ve bu harcamaların önemli bir kısmı savunma gibi büyük ölçekli alanlara kayabilir.
Ama insan kafası her zaman şuna takılıyor:
“Bu kadar büyük sistemler konuşulurken ben neden hâlâ akşam ne yiyeceğimi düşünüyorum?”
Belki de ekonomi dediğimiz şey tam olarak bu iki dünya arasındaki görünmez köprü.
Tavsiye Ettiğimiz İçerik: Aralıklı oruç ketozis için nasıl kullanılır ?