Her Dem Ne Demek Osmanlıca? Zaman, Varlık ve Bilgi Üzerine Felsefi Bir İnceleme
Bir filozof olarak insanın en temel çabalarından birinin “anlam arayışı” olduğunu düşünürüm. Her kelime, her ifade, geçmişle bugün arasında kurulan bir köprüdür. Osmanlıca’daki “her dem” ifadesi, yüzeyde “her zaman” anlamına gelse de, aslında bundan çok daha derin bir çağrışım taşır. “Dem”, hem anı hem nefesi, hem de varoluşun kesintisiz akışını imler. Bu nedenle her dem, yalnızca kronolojik bir sürekliliği değil, aynı zamanda varlığın sürekli yenilenmesini anlatır.
Bu yazıda “her dem” kavramını üç temel felsefi boyutta ele alacağız: etik (ahlaki süreklilik), epistemoloji (bilginin zaman içindeki dönüşümü) ve ontoloji (varlığın daimi akışı). Çünkü bu üç alan, insanın “her an” ile kurduğu ilişkinin farklı yüzleridir.
Etik Perspektiften: Her Dem İyilik Mümkün mü?
Etik açıdan her dem kavramı, insanın ahlaki tutarlılığını sorgular. “Her dem iyi olmak” ya da “her dem adil kalmak” mümkün müdür?
Osmanlı düşüncesinde ahlak, yalnızca dışsal davranışlarla değil, kalbin hal ve niyetleriyle de ilgilidir. Bu bağlamda “her dem” bir tür içsel istikrarı temsil eder. Ancak insan doğası değişkendir; arzular, korkular ve çıkarlar arasında salınır. Dolayısıyla “her dem iyi kalmak” bir ideal, ama hiçbir zaman tam anlamıyla ulaşılamayan bir ufuktur.
Modern etik anlayışı, bu durumu insanın ahlaki mücadelesi olarak görür. Ahlak, sabit bir varlık hali değil, her dem yeniden yapılan bir seçimdir. İnsan, her anda kendi iyiliğini yeniden inşa eder. Bu da “her dem” kavramına dinamik bir anlam kazandırır: İyilik, tekrar eden bir eylemdir, bir süreklilik değil bir çabadır.
Epistemolojik Perspektiften: Bilgi Her Dem Aynı mı?
Bilgi, tıpkı zaman gibi akışkandır. Osmanlı düşüncesinde bilgi (ilim), Tanrı’nın ezeli hakikatinin insanda tecelli eden bir biçimi olarak görülür. Yani bilgi, aslında “her dem” vardır, ama insan onu her dem farklı biçimde idrak eder.
Bu görüş, modern epistemolojinin “görelilik” kavramına şaşırtıcı biçimde yakındır. Bilgi, zamandan bağımsız bir mutlaklık taşımak yerine, her dem yeniden üretilen bir gerçekliktir.
Bugün bildiğimiz her şey, dünün bilgisinin üzerine inşa edilir; ama aynı zamanda onu dönüştürür. Bilginin bu yenilenme döngüsü, her dem öğrenme fikrini doğurur.
Bu anlamda “her dem” bilmek, bir sonuca ulaşmak değil, bilginin akışına katılmaktır. Bilgi durağan değil, canlı bir süreçtir. Dolayısıyla epistemolojik açıdan “her dem” ifadesi, hakikate yaklaşmanın bitmeyen yolculuğunu simgeler.
Ontolojik Perspektiften: Her Dem Varlık Ne Anlama Gelir?
Varlık felsefesi (ontoloji), “her dem” kavramını en derin anlamıyla ele alabileceğimiz alandır. “Dem”, Arapça kökeniyle hem “zaman dilimi” hem de “nefes” anlamına gelir. Osmanlıca’da “her dem” dendiğinde, aslında “her nefes”te varoluşun yeniden doğuşu ima edilir.
Bu bakış, insanın varlığını sabit bir özden değil, süreklilik içinde akan bir oluş olarak kavrar. Her dem var olmak, geçmişin zincirlerinden kopmadan ama geleceğe doğru akmak demektir.
Bu perspektif, Doğu mistisizmiyle de örtüşür: Mevlana’nın “her an yeniden doğarız” sözü, ontolojik olarak “her dem”in tam karşılığıdır. Çünkü varlık, durağan değil devingen bir hakikattir. Her nefes, varlığın yeni bir suretidir.
Sonuç: Her Dem, Zamanın İçinde Sonsuzluğu Aramak
“Her dem” ifadesi, Osmanlıca’da yalnızca bir dil kalıntısı değil, bir felsefi derinliğin taşıyıcısıdır. Etik açıdan tutarlılık, epistemolojik açıdan yenilenme, ontolojik açıdan ise süreklilik anlamına gelir.
Zaman, her dem akar; insan, bu akışta hem kendini hem de hakikati yeniden keşfeder.
Her dem iyiliğin peşinde olabilir miyiz? Her dem hakikati bilebilir miyiz? Her dem var olmanın farkında kalabilir miyiz?
Bu sorular, yalnızca geçmişin diline değil, bugünün düşüncesine de yöneliktir. Belki de “her dem”in sırrı, hiçbir zaman tamamen bilmemekte, ama her zaman aramakta gizlidir.