Dil bazen iktidarın en sessiz ama en etkili alanıdır. “Bu hangi sözcük türü?” diye sorduğumuzda, ilk anda bir dilbilgisi alıştırmasının içindeymişiz gibi hissederiz. Oysa bu soru, biraz durup düşündüğümüzde, gücün nasıl kurulduğunu, sınırların nasıl çizildiğini ve toplumsal düzenin hangi kelimelerle ayakta tutulduğunu sorgulamanın kapısını aralar. Çünkü siyaset, yalnızca kurumlar ve yasalarla değil; kelimelerin türleri, işlevleri ve yükleriyle de yapılır.
Dil, Güç ve Toplumsal Düzen
Sözcük Türü Sormak Neden Siyasidir?
Bir sözcüğün “hangi türden” olduğu sorusu, aslında onu nereye koyduğumuzla ilgilidir. İsim mi, fiil mi, sıfat mı, bağlaç mı? Bu sınıflandırma, dilde düzen sağlar. Siyasette de benzer bir sınıflandırma ihtiyacı vardır: Kim yurttaş, kim yabancı? Hangi kurum asli, hangisi tali? Hangi fikir meşru, hangisi marjinal?
Dilbilgisinde sözcük türleri, anlamın dolaşımını düzenler. Siyasette ise kavramlar, iktidarın dolaşımını. Bu yüzden “Bu hangi sözcük türü?” sorusu, siyasete tercüme edildiğinde “Bu hangi güç alanına ait?” sorusuna dönüşür.
Kelimelerle Kurulan Hiyerarşiler
Her sözcük türü eşit değildir. İsimler sabitlik hissi verir; fiiller hareketi çağırır; sıfatlar nitelik yükler; zarflar yön ve hız belirler. Siyasette de bazı kavramlar sabitleyicidir: devlet, millet, anayasa. Bazıları hareketlidir: reform, devrim, dönüşüm. Bazıları niteleyicidir: demokratik, otoriter, popülist.
Burada durup sormak gerekir: Hangi sözcük türleri iktidarı daha görünmez kılar? Sabit isimler mi, yoksa sürekli hareket vaat eden fiiller mi?
İktidarın Dilbilgisi
İsimler: Devlet, Millet, Kurum
İsimler siyasetin omurgasıdır. Devlet bir isimdir; ama aynı zamanda bir ağırlıktır. Kurumlar da öyledir: parlamento, mahkeme, ordu. İsimleşmiş kavramlar, değişmezlik hissi yaratır. Bu hissin kaynağında meşruiyet yatar. Bir kavram ne kadar çok isimleşirse, o kadar “doğal” görünür.
Oysa siyasal tarih bize şunu gösterir: En katı görünen isimler bile zamanla anlam değiştirir. “Cumhuriyet” bir dönem ilericiyken, başka bir bağlamda statükonun adı olabilir. Demek ki sözcük türü sabit, içerik değişkendir.
Fiiller: Yönetmek, Temsil Etmek, Katılmak
Fiiller siyasetin hareket alanıdır. Yönetmek, karar almak, uygulamak… Demokrasi dediğimizde bile fiillerle konuşuruz: seçmek, denetlemek, itiraz etmek. katılım da bir fiilden türeyen, hareket çağrısı yapan bir kavramdır.
Güncel siyasal olaylara baktığımızda, iktidarların fiilleri nasıl sınırlandırdığını görürüz. Bazı rejimlerde yurttaşın fiil dağarcığı daraltılır: oy vermek dışında seçenek bırakılmaz. Bazılarında ise fiiller çoğalır: yerel karar süreçlerine katılmak, dijital platformlarda söz almak.
Burada provokatif bir soru sormak yerinde olur: Yurttaşlığımız bir isim mi, yoksa fiillerden mi ibaret?
Sıfatlar ve Meşrulaştırma
Demokratik, milli, yerli, güçlü… Sıfatlar siyasetin en keskin araçlarındandır. Bir kurumu ya da politikayı nitelediğiniz anda, ona değer yüklersiniz. “Demokratik reform” dediğinizde, reformun içeriği tartışılmadan olumlu bir çerçeve çizilmiş olur.
Sıfatların bu gücü, meşruiyet üretiminde merkezi rol oynar. Aynı uygulama bir yerde “güvenlik önlemi”, başka bir yerde “özgürlük kısıtlaması” olarak adlandırılabilir. Sözcük türü aynı kalır; ideolojik yönelim değişir.
İdeolojiler Birer Dil Sistemi midir?
Liberalizm, Sosyalizm, Muhafazakârlık
İdeolojiler, kendi sözcük türü hiyerarşilerini kurar. Liberalizm fiilleri sever: seçmek, rekabet etmek, serbest bırakmak. Sosyalizm isimleri öne çıkarır: eşitlik, sınıf, kolektif. Muhafazakârlık ise sıfatlarla konuşur: geleneksel, yerleşik, kadim.
Bu farklılıklar tesadüf değildir. Her ideoloji, dünyayı algılama biçimini dil aracılığıyla kurar. Bu yüzden ideolojik tartışmalar çoğu zaman aynı kelimeler üzerinde döner, ama herkes farklı bir “sözcük türü” duyar.
Popülizm ve Zamirler
Popülizmin dili zamirlerle örülüdür: biz ve onlar. Zamirler, kimliği hızlıca kurar, sınırları keskinleştirir. “Biz” dediğinizde, ortaklık hissi doğar; “onlar” dediğinizde tehdit algısı. Bu dil, karmaşık toplumsal ilişkileri basitleştirir.
Burada kritik soru şudur: Zamirlerle kurulan siyaset, uzun vadeli bir demokrasi dili olabilir mi?
Kurumlar ve Sözcük Türleri
Anayasa Dili: Sabitlik Arayışı
Anayasalar isim ağırlıklıdır. Haklar, özgürlükler, yetkiler… Bu isimleştirme, kalıcılık iddiası taşır. Ancak anayasal krizler bize şunu gösterir: En sabit metinler bile fiillerle ihlal edilir ya da yeniden yorumlanır.
Karşılaştırmalı örneklere baktığımızda, bazı ülkelerde anayasa dili katı isimler üzerine kurulu iken, bazılarında yorum alanı bırakan fiilimsiler öne çıkar. Bu fark, siyasal esnekliği belirler.
Yargı ve Tanımlama Gücü
Yargı, sözcük türlerini belirleme yetkisine sahiptir. Bir eylemi “suç” ismi altına soktuğunuzda, fiil olmaktan çıkar; sabit bir kimlik kazanır. Bu, iktidarın en güçlü dil hamlelerinden biridir.
Burada kişisel bir değerlendirme yapmak isterim: Hukukun dili ne kadar isimleşirse, siyaset o kadar donuklaşır. Fiillerin alanı daraldıkça, yurttaş nefesi kısalır.
Demokrasi: Açık Bir Dil Mi?
Çoğulculuk ve Sözcük Çeşitliliği
Demokrasi, çok sayıda sözcük türünün bir arada var olabildiği bir rejimdir. İsimler, fiiller, sıfatlar, hatta ünlemler bile kamusal alanda dolaşır. Protesto bir ünlemdir; yasa bir isim; müzakere bir fiil.
katılım bu çeşitliliğin garantisidir. Dil ne kadar tek tipleşirse, demokrasi o kadar zayıflar. Güncel siyasal tartışmalarda tek bir kelime setinin dayatılması, çoğulculuğun gerilediğinin işaretidir.
Karşılaştırmalı Bir Bakış
Bazı demokrasilerde dil daha kapsayıcıdır; yeni sözcükler üretir, yeni fiiller önerir. Bazılarında ise dil savunmacıdır; mevcut isimleri korur, yeni anlamlara kapalıdır. Bu fark, siyasal rejimlerin dayanıklılığını etkiler.
Soru açık: Demokrasi, kendini yenileyen bir dil olmadan ayakta kalabilir mi?
Sonuç Yerine: Okura Yönelik Sorular
“Bu hangi sözcük türü?” sorusu, siyaset bilimi açısından masum değildir. Çünkü her sınıflandırma, bir düzen önerir. Dilin düzeni ile siyasetin düzeni arasında derin bir akrabalık vardır. İktidar, kelimeleri sabitleyerek güç kazanır; yurttaş, fiilleri çoğaltarak alan açar. Meşruiyet çoğu zaman bir sıfatla gelir; katılım ise her zaman bir eylemle.
Yazıyı bitirirken okura şu soruları bırakmak isterim: Hangi kelimelerle konuştuğumuzun farkında mıyız? Siyaseti isimlerle mi yaşıyoruz, fiillerle mi? Kullandığımız sıfatlar bizi özgürleştiriyor mu, yoksa görünmez sınırlar mı çiziyor? Belki de demokrasiyi yeniden düşünmek, önce kendi cümlelerimizin sözcük türlerini sorgulamakla başlar.